فرهنگ زبان بختیاری

این وبلاگ پیرامون فرهنگ و زبان بختیاری است

 
نیاززبان به خط
نویسنده : غلامرضا بساک کاظمی - ساعت ٩:٤۳ ‎ب.ظ روز ۱۳٩٠/٥/۱۱
 

بادرود بی پایان ودرخواست پیروزی ازخداوند بزرگ برای شماگردانندگان این نشریه اختصاصا بحتیاری و برگزار کنندگان همایش های قومی وفرهنگی درمناطق بختیاری وغیره...

    با سرافرازی وشادمانی فراوان باید بعرض  برسانم،بسیاری ازجوانان مابااشراف برزبان فارسی،استاد نکته پردازی های ظریف وبی بدیل بختیاری هستندکه گاه بصورت پیامک زیبا وجذاب مبادله میشود...

«ایرلری بخونس: دام گان دوگادام زی دام لیک زی بوم گان زی گابورنی!»

  شما بعنوان یک بختیاری دوستدارمطالعۀمطالب زبان مادری چه قدروقت صرف خواندن این عبارت می کنیدچنانچه آن را تاکنون ندیده ونشنیده باشید، اگربخوانیدتا چه اندازه آن رادرست مانندگفتار،گویش می کنید،بسا مرددهستید واژگان عبارت بالا، مربوط به کدام زبان بوده وچه معنادارند؟بنابراین برای خواندن درست این عبارت وعباراتی ازاین دست ، دو راه ساده ومعمولی وجودداردیکی بکارگیری« اِعراب»که کاری وقت گیر وخسته کننده بنظرمی رسد ودرفارسی هم کاربرد چندانی ندارد.دوم این که درآخربعضی کلمات  بجای نشانی های زبر(فتحه)وزیر(کسره)، هم چنانکه درپهلوی بکار می رفت یعنی آن چیزی که درزبان فارسی( اَ- ََ یا اِ - ِ ) است و بصورت«ه»آخرتنهایا    «    »آخرچسبان خوانده می شوند، بکاربرده شود.

حرف دیگر«ه»و«ء»(همزه)است که دربعضی گویش های بختیاری به صدای همزه نزدیکتر ودربعضی مناطق صدای«ها»بیشترشنیده می شود.مانند:کلمۀ (مئره = مهره) .

 یا حرف«ه»و«ی»درکلمه های(مهران=میرون، مهری=میری، مهدی=میتی،مهمان=می مو).

بایدیادآورشوم صداهاوحرکاتی صوتی درگویش های بختیاری وجودداردکه قابلیت نشان دادن آن باهیچ علامت،حرف وحرکت نوشتاری درفارسی کنونی میسر نیست جزباآگاهی ازنحوه ی ادای واژه،مانند:مُی=ماهی-چُی=چای وغیره...

مطلب بعدکلمه ی «من=man»فارسی است که بناچار«مو » می نویسیم «مُ=mo » می خوانیم این کلمه می تواند «موی سر»باشدیادرخت انگور.!

واژگان دیگری دربختیاری موجودند که به یک شکل نوشته می شوند ولی معانی جداگانه دارند.مانند:.واژۀ«مه»چنانچه«م»بافتحه باشد :«مَه-ma=ماه=قمر»و«م»باکسره باشد«مِه-me=میخ طویله»واگرباضم«م»باشد«مُه-moh=نخل=درخت خرما»است بدین ترتیب بدون(اعراب)پی بردن بمعناقدری دشوار وگیج کننده خواهدبود.گرچه ممکن است روال جمله، مشکل دست یابی بمعناراقدری آسان نماید.اما...

 حروف(ه-، خ-، ا )درزبان پهلوی باعلائمی نزدیک بهم مانند:(    ،    ،    )نوشته می شدند؛ اثرات حذف علائم جانبی این حرف ها ، درکلمۀ (اَرس= خَرس و هَرس)بمعنی اشک، باعث این گونه تغییرات ظاهری دریک کلمه واختلاف گویش آن درزبان فارسی وبختیاری گردیده ،کاملاً هویداست

کلماتی که درآخرآن ها«ه»یا« اَ- َ»است، درزبان پهلوی گاهی بصورت «هَ» یا« َ ک» گویش می شد هنوز درزبان ماکاربردداردوبناچاریاعلامت «فتحه»بایدگذاشت،یا «ه»که درالفبای امروزدرفارسی درآخرکلمات استفاده می شود...

مسئله دیگردربعضی طوایف بختیاری « نون»پنهان(مستتری)درکلمات ادا می شودکه متاسفانه قابل نوشتن نیست؛گاهی به جای آن«و»وعلامت فنوتیک«v»قرارداده شده که تکلیف آن درنوشتاربختیاری معلوم نیست چه خواهد بود؟.(مهمان=مهمو= mehmuv)آنهم درصورتی است که بدانی این واِژه راچگونه ادا کنی.

      لازم به توضیح است که بعضی از حروف بختیاری، همگون فارسی ندارند یا اگر دارند جایگاه وخاصیت اصلی خود را ندارند،بلکه ناچار متوصل به بعضی حروف فارسی جایگزین نزدیک به شکل آن می شوند تا حرف مورد نظر ادا شود ولی با از دست دادن آهنگ وصدای اصلی گویش تن به تحمیل جانشین غیر واقع واستصوایی میدهند(مانندحروف: گ،چ،ژ،پ درزبان عرب)؛ از جمله حرف « ذ» در واژه( ُدهذَر) که مطابق (d-the )لاتین و( ذال معجم) است که فعلا کاربرد چندانی درفارسی ندارد .اگر تفاوت حرف (د)و (ذ)تمیز وتشخیص داده نشود( د)= (دال) و (ذ ) = (ز ) خوانده خواهد شددرحالیکه این حرف( ذال معجم) است ومعادل(   d- the)  لاتین ونشانه فنوتیک آن(d )ونمونه گویش آن واژه(  ُدهـْذَر =  dohdar )است چنانچه حرف سوم( ُدهـْذَر) با( د) نوشته شود ( ُدهـْدَر)واگر با (ذال) نوشته شود نباید باصدای (ز) خوا نده شود زیرا علاوه بر اشتباه شدن واژه از دست یا بی به معنای کلمه دور شده وخوا ننده دچار ا بهام میشود تلفظ این حرف به گونه ای است که نوک زبان پشت د ندا نهای پیشین بالا قرار گرفته وگوشه لبها ولب پایین به عقب کشیده شده وصدای (ذال)که مورد نظر وگویش بختیاری است ادا می شود کلمه ها وضرب المثلهایی که حرف( ذال) در آنها به کار رفته هما نند شرح فوق ادا می شود .( ذ =   d- the) بیشتردروسط یاآخرکلمه قرار می گیرد.( داذ به شهر بیداذ به شهر =داذ وِ شرع بیداذْ وِ شرع) برای داد وا نصاف و بیداد وتظلم باید به شهریاشرع مراجعه نمود.

«اگر لری بخوانش:دا م گا نِه دُهذ،گا دامِه زیذ،دا م لیکه زیذ،بَئوم گا نِه زَیذ،گا بُرنیذ.»

   تفاوت خوانش وروان خوانی یک عبارت با دونوشتارمتفاوت؛ بدین گونه چشمگیر،روشن می نمایدتهیه ی خطی بدون مشکلات بالا برای زبان بختیاری لازم وضروری بنظر می رسد.

دراین جاباید به عرض  برسانم:

  ازموقعیت وفرصت های پیشآمده، دراین برهۀ زمانی باوجودامکانات واطلاعات فراگیر جهان، امروزه در

ارتباط باتعیین وایجادخط نوشتاری مختص زبان بختیاری ؛بایددست به اقداماتی حساب شده وآگاهانه زدونوعی ازنوشتارفراگیرراپدید آوردیا مشخص نمودتااین که مورداستفاده ی همتباران ونویسندگان ونگارشگران قلمرو ودوست داران بختیاری قرار گیرد،زیرا خودرا موافق ومشتاق این امرخطیرو رفع این کاستی وکمبودچشمگیرآن درزبان وفرهنگ قوم خود میدانسته،نظرات دلسوختگانی که بی ادعاوباتأمل،پیشنهادتعیین خط برای تسهیل درامر،نوشتارزبانی که بعدازهزاران سال،خودرایافته وکاربرانش دریافته اند که نیازبه خط نوشتاری،امری لازم وحیاتی است، تأییدوتاکید می نمایم. چنانجه این امردرحال حاضرمیسرنمی شود، که بایدبشود؛ لااقل ازکسانی که کارشناس وپژوهشگراین رشته هستنددرخواست شود دستوروراهکاری مبنی برتعریف حروف مختص این زبان، هماهنگ باادای درست ودقیق آن هاراپیشنهاد نمایندتااقدامات لازم در هموارنمودن  این راه پرفرازونشیب و هماهنگی بررسی هادرچنین امر مهم بعمل آید.

من خواهشم این است که ازجانب نشریه برای جذب وجلب نظرها وپیشنهادهای نوع خط یاجایگزین نشانه های اختصاصی واختصاری بجای بعضی حرف هاکه ازجایگاه اصلی خودخارج شده وشکل نسبتاًفارسی درنوشتن پیدا کرده اند ودرخوانش صورت دیگری پیدا می کنند.همه پرسی ونظرخواهی انجام  شود،ازکارشناسان وصاحب نظران وکسانی که دستی درکار وسررشته ای ازاین اموردردست دارنددعوت شودتاعلاوه برارائه نظرات وپیشنهادهای خودبه بررسی واستفاده ازنظرات همگان همت گمارند.چراکه هرزبان وگویشی برای ثبت وانتقال اندیشه ونیات وآثارشفاهی خودازحروف خاص زبان خودبهره میگیردزیرا زبان وحروف برمبنای عوامل وادوات ومکانیک خاصی بوجودآمده است که مربوط به  زبان هرقوم ومردم آن است ومسلما نمی تواند مشمول تمام زبان ها وحروف تشکیل دهندهِ ی آن هادرهمه ی جهان باشد.بطوری که می توان تصورکردبلکه واقعیت دارد بعضی اززبان هاازتعدادی حرف هامحرومند.مانند(پ،چ،ژ،گ)درزبان عربی و«ر»درچندزبان دیگر؛یااستفاده ی بیش ازمعمول «گ» دربعضی زبان ها ویا«ک» دربعضی نقاط دیگر.

باسپاس وتشکرتقدیم به نشریه ی فرهنگی تاریخی کهرنگ

غلامرضا بساک کاظمی اهوازدی ماه 1388


 
comment نظرات ()